Hayatinda hic utanc duymamis insan var midir acaba gok kubbe altinda?
An gelir insan ovunerek soylemis olduklarindan utanir. "Nasil da buyuk konusmusum" der. "Tukurdugumu yaladim" der. Ya da ne kadar aptalca yorumlar da bulunmusum der. Hatta sesinin catallasmis ciktigina utanir, ya da heyecaninin fark edilebilir yogunlukta olduguna.
An gelir insan yaptigi ufak bir sakarliktan utanir. Halbuki baskalari gormemis olsa gulup geciverecektir yaptigi mekanik komiklige. Belki hosuna bile gidecektir kendi kendisine gulebilmek.
An gelir eskilerde kalmis birkac resim utandirir insani. Ne akla hizmet boyle poz vermisim diye dusunur. Kendisinden habersiz cekilmis resimler utandirir insani, bebekken cekilmis resimler utandirir, yanlis birileriyle birlikteyken cekilmis resimler utandirir.
Ancak kimilerinin hayatinda oyle anlar vardir ki sevdiklerinden utanirlar. Halbuki boyle bir davranis icinde olmaktan utanc duymalari daha dogru olur. En acinasi utanc bicimi budur, en zavalli, en igreti olani. Ornegin bir baba, okulda basarisiz oglundan utanir ya da yaptigi bir haylazliktan. Ya da statu sahibi bir kadin annesinin basortulu mutevaziliginden utanir.
Utanc duygusunun altinda toplumdan dislanma kaygisi yatar aslinda. Ait oldugu sosyal orgutun disina konulma tehlikesi insanlari tedirgin eder, yeterince degerli olmadigini dusunmeye iter. Hele ki bulunan statuye gelmek icin yogun cabalar ortaya konulmussa, onu kaybetme ihtimalini tetikleyen herhangi bir olay utanc yaratacaktir bireyde. Ozunde utanc korkudan baska birsey degildir.
Garip olan sudur ki utanc duymak bir fazilet olarak kabul edilebilir bircok durumda. Cunku utanmak sosyal normlara ne kadar kuvvetli bagli oldugunun bir gostergesidir. Bu normlarin kabul edemeyecegi birseyler yapanlarin pismanlik ve kaygi duymamalari onlari utanmaz olarak damgalayacaktir. Utanmayan kisi sosyal kurallari tehdit etmistir ve dislanmasi kacinilmazdir.
Ne yazik ki insanoglunun yaratici kisiligi dar sosyal kaliplarin disinda kalir ister istemez. Kacinilmaz "asi davranislar" kapali perdeler arkasinda uygulanir ve uygulayanlar rahatsizlik duymazlar, yaptiklari aciga cikmadigi surece. Boyle bir cifte standardin altinda benlikler catirdar, ozguvenler yitirilir ister istemez. Cunku insanlar bir celiskiyi yasiyordurlar. Bazen toplumun kurallari oylesine bir kisir dongu halini alir ki, birey olarak herkes yanlislarin farkinda olsa da kollektif bilincin ustesinden gelinemez. Ya kimsenin dogrulari haykiracak gucu yoktur ya da boyle bir tesebbusde bulunanlar susturulurlar. Bu ozellikle soz konusu statukoda buyuk cikarlari olanlar varsa dogrudur.
Ozetle utanc asagilanma duygusu ile suslenmis bir korkudur ve faydasi suphelidir. Konformist izlenimi vermek icin - pragmatik bir motivasyonla - utaniyor gozukmek duruma gore mantikli olabilir ancak gercek bir utanc icinde olmanin getirisi pek de yoktur. Utanmaz adamin teki olmak daha evladir cogu zaman.
